Mahfi Eğilmez: Komşuyu fakirleştirme siyaseti

Mahfi Eğilmez

Ekonomide, kendini kurtarmak için komşuyu fakirleştirme siyaseti (İngilizcesi beggar thy neighbour policy), bir ülkenin, ekonomik sıkıntılarını, diğer ülkelerin ekonomilerini bozacak yollara başvurarak çözmekte kullandığı yaklaşımlara verilen isimdir.

İlk sefer Adam Smith tarafından Ulusların Zenginliği isimli kitabında merkantilist ekonomi siyasetinin eleştirisi olarak gündeme getirilmiştir. 15’inci yüzyıl ortalarından 19’uncu yüzyıl ortalarına kadar geçen uzun periyotta bir yandan emperyalist fetihlerle uzak ülkelerden değerli madenleri alıp ülkeye getirmeyi bir yandan da ithalatı kısıtlayıp, ihracatı artırmayı özendiren merkantilist doktrin bütün Avrupa ülkelerinin o devirde temel siyaseti olmuştur. Avrupa ülkeleri ithalatı kısıtlayabilmek için gümrük vergileri, kotalar uygulamışlardır. Zamanla bu yaklaşım, ithal ikamesi ismi altında aşağı yukarı aynı çerçevede ama daha farklı bir sunum altında uygulanır olmuştur.

Sanayi ihtilali sonrasında bu görüşler yavaş yavaş değiştiyse de korumacılık belli bir seviyede devam etti. Ülkeler, bir süre, daha çok bebek sanayi denilen yeni kurdukları sanayi kısımlarındaki üretimi kollamaya yöneldiler. Zaman içinde ödemeler istikrarı ezasına giren ülkeler ya ithalat yasaklamalarına ya da gümrük vergilerini artırmaya yahut kur silahını çekerek devalüasyon yoluna başvurmaya ve bu yolla ithalatlarını düşürüp ihracatlarını artırmaya yöneldiler. Ne var ki bu tahlil kısa süreliydi zira söylediği söz edilen ülkenin dış ticaret ortağı pozisyonundaki ülkeler de aynı silahlara başvurunca bu durum, iki taraf için de daha düşük bir istikrarda buluşmak manasına geliyordu. Devalüasyon, dünya ticaretindeki hissesi, diğer ülkelerin de benzer tepki vermeye gerek görmeyecekleri kadar düşük olan ülkelerde işe yarıyordu. Komşuyu fakirleştirme siyaseti biçim ya da isim değiştirerek ikinci dünya savaşına kadar başvurulan bir yaklaşım oldu. Bu yaklaşım, kapitalist sistemin, Adam Smith’den beri süregelen ve David Ricardo’nun ünlü mukayeseli üstünlükler teorisiyle doruk noktasına ulaşan “uluslararası ticaret geliştikçe dünya refahı da yükselir” kabulüne tersti.[[i]] Özellikle 1929 yılında başlayan Büyük Depresyonla birlikte ülkeler, yaygın olarak korumacılık siyasetlerine başvurmaya başladılar. Bu yaklaşımlar dünya ticaretinin daralmasına ve birçok ülkede büyüme suratının gerilemesine yol açtı.[[ii]] 1944 yılında toplanan Bretton Woods Konferansında bu karşılıklı engellemeleri ve onun yol açtığı refah kayıplarını giderebilme konusu temel tartışma konusuydu. Bu olumsuz davranışları önleyebilmek için IMF, Dünya Bankası ve ITO (uluslararası ticaret örgütü) kurulması planlandı. IMF’nin kuruluş emeli, süreksiz ödemeler istikrarı zahmetine giren ve döviz yetersizliğiyle karşı karşıya kaldığı için ithalat kısıtlamalarına gitmeyi planlayan ülkelere bu süreksiz meselelerini gidermek üzere mali destek sağlamaktı.[[iii]] Dünya Bankası’nın kuruluş maksadı, II. Dünya Savaşında yıkılmış olan Avrupa ülkelerini ayağa kaldıracak ve dünya ticaretine katılmalarını sağlayacak dayanakları vermekti. Bu fonksiyon tamamlandıktan sonra Dünya Bankası gelişmekte olan ülkelerin altyapı yatırımlarına destek vermek suretiyle onların dünya ticaretine daha aktif biçimde katılmalarını sağlama fonksiyonunu üstlendi. Dünya ticaretinde gümrük vergileri, dış ticaret düzenlemeleri benzeri bahislere standart getirmek üzere önerilen üçüncü kurum olan ITO, ABD’nin kabul etmemesiyle kurulamadı ve GATT ismi altında konferanslara dönüştü. Böylelikle bu düzenlemelerin sacayağını oluşturan üçlüden birisi eksik bir düzenleme olarak kaldı. Konferanslar nizamında yürüyen sistem 1995 yılında kurulan Dünya Ticaret Örgütü’ne (DTÖ) yerini bıraktı. Ne var ki ABD, bu örgütün düzenlemelerine uymadı, o uymayınca Çin de benzer hal aldı ve bu kurum yaptırım uygulayamayan bir örgüt halini alarak fonksiyonunu yitirdi.

ABD, 2025 yılı Nisan başlarında, öteden beri aslında dikkate almadığı DTÖ’yü uygunca bir yana iterek, gümrük vergilerini artırmak suretiyle kendi durumunu düzeltmek için komşuyu fakirleştirme siyasetini tam manasıyla yeniden yürürlüğe koydu. Böylelikle ABD, Bretton Woods’da bir manada önderlik ettiği işbirliği sistemini bozmuş oldu.  

Trump idaresinin gümrük vergilerini hesaplamakta kullandığı formül, her ne kadar diğer ülkelerin uyguladığı vergilerle ilişkili bir hesaba dayandığı öne sürülse de, tamamen ABD’nin o ülkelere karşı verdiği dış ticaret açığına dayanıyor. Formülü kolaylaştırılmış olarak şöylece yazabiliriz:  

Uygulanacak Gümrük Vergisi = [(İlgili Ülkeye İhracat – İlgili Ülkeden İthalat) / (İlgili Ülkeden İthalat)] / 2  

ABD’nin AB ile dış ticaret bilgilerini (2024) denklemde yerlerine koyalım (milyar USD):

AB Ülkelerine Uygulanacak Gümrük Vergisi = [(370,2 – 605,8) / 605,8] / 2 = 0,195 = % 19,5

Buradan giderek AB’ye yüzde 20 gümrük vergisi getiriliyor. Bununla birlikte birtakım ülkeler için getirilen gümrük vergisi oranlarında bu hesaplamaya da sadık kalınmayarak serbest oranlar alınmış bulunuyor.

Aynı hesabı Türkiye’ye uygulanacak olan gümrük vergisi oranını bulmak için yapalım:

Türkiye’ye Uygulanacak Gümrük Vergisi = [(15,3 – 16,7) / 16,7] / 2 = 0,42 = % 4,2

Formüle göre Türkiye’ye yüzde 4 oranında gümrük vergisi uygulanması gerekirken standart (asgari) gümrük vergisi yüzde 10 olarak belli olduği için oran yüzde 10 olarak alınmış bulunuyor.

Bu evrede en çok önemli mesele başta Çin ve diğer uzak doğu ülkeleri ve AB olmak üzere diğer ülkelerin nasıl tutum alacağı problemi olarak karşımıza çıkıyor. ABD daha bu vergileri getirmeden önce Çin ve diğer uzak doğu ülkeleri, Kanada, AB benzer uygulamaları ABD’ye karşı misilleme olarak uygulayacaklarını açıklamışlardı. Trump idaresinin vergileri açıklamasından sonra aynı telaffuzlar tekrarlandı. Çin, ABD’nin ihracatına yüzde 34 ek vergi getireceğini açıkladı. Şu Anda dünya nefesini tutmuş diğer misillemelerin nasıl ve ne boyutta olacağını bekliyor.

Ticaret savaşları bir müddettir döviz kurları üzerinden yürütülüyordu. ABD’nin gümrük vergilerini artırmasıyla bu savaşlar merkantilist devirdeki yaygınlığına doğru süratle ilerlemeye başladı. Diğer ülkelerin beklendiği benzeri misilleme yapmasıyla birlikte yeni merkantilizm tam olarak uygulamaya geçmiş olacak. Öteden beri üzerinde durduğum ortaçağa dönüş emareleri giderek hızlanıyor.  

[[i]] Bu bahiste detaylı bilgi için:

https://www.mahfiegilmez.com/2018/09/ticaret-savaslar.html#more

[[ii]] Bir çeşit toplamı sıfır olan oyun

[[iii]] IMF’nin emel ve görevi bugün çok daha geniş bir alanı kapsamakta, ödemeler istikrarı zahmeti dışında ekonomik ezaya giren üye ülkelere destek vermeye kadar uzanmaktadır.

Bu yazı Mahfi Eğilmez’in ferdî blogundan alınmıştır.