Kürt meselesinin en kestirme çözümü: Onurlu ve adil bir barış

Türkiye ve Ortadoğu’nun tahlil bekleyen en esaslı sorunlarından biri olan Kürt sorunu, bölgede toplumsal barışın, demokrasinin ve insan haklarının geliştirilmesi açısından kritik bir ehemmiyete sahiptir. Tarihi, kültürel ve siyasal boyutlarıyla ele alınması gereken bu mesele, sadece Kürtlerin değil, tüm bölge halkının geleceğini etkileyecek bir mesele olarak devletlerin karşısında durmaktadır.

Peki, bu sorunu demokratik yollarla çözmek ne kadar mümkün ? Bu soruya ağız dolusu bir şekilde evet diyerek karşılık verebiliriz. Çünkü Kürt probleminin Türkiye Cumhuriyeti ile ilgili olan kısmı konusunda son 40 yıllık çatışmalı süreçte bile bir yandan güvenlikçi siyasetler ile askeri operasyonlar yapılırken bir yandan da problemin diyalog yoluyla tahlili konusunda güçlü olmayan teşebbüslerde bulunulmuştur. Bu teşebbüslerin kalıcı barış ortamına imkan sağlayacak kararlılıkta devam ettirilmemesine karşın yaşanılan diyalog süreçleri sırasında uygulanan çatışmasızlık halinin toplumda yarattığı rahatlama ve hayat hakkının korunmasına katkısı yadsınamaz bir gerçeklik olarak ortaya çıkmıştır. Son olarak 2013-2015 yılları arasında sürdürülen diyalog ve müzakere görüşmeleri sırasında oluşan çatışmasızlık halinin tüm coğrafyada sağladığı huzur ortamı sürecin başarısızlıkla sona ermesi ardından tekrardan başlayan çatışmalı süreç nedeniyle insan bünyesi ve psikolojisinin kaldıramayacağı çok ağır insan hakkı ihlallerine neden olmuştur. Yaklaşık 10 yıldır tekrardan başlayan çatışmalı sürecin ülkenin ekonomik durumuna, sosyal ve siyasal yaşantıya, hukuk devleti unsuru ile yargı bağımsızlığına olan olumsuz tesirleri nedeniyle toplumun içine girmiş olduğu buhran siyasi iktidar temsilcileri tarafından göz gerisi edilerek daima bir şekilde milliyetçi bir lisan ile hamaset üretilmeye çalışılmıştır. O denli ki rutin aralıklarla paylaşılan bilançolarla Türkiye hudutları içinde kaç PKK militanı kaldığı ve çatışmalarda ömrünü yitiren militan sayıları kamuoyu ile paylaşılarak sorunun askeri operasyonlarla tahlilinin muvaffakiyet getireceği şeklinde bir algı yaratılmak istenmiştir. İktidarın geliştirmiş olduğu bu siyaset stili karşısında ana muhalefet partisi dahil olmak üzere siyasi partilerin büyük çoğunluğu pasif bir pozisyonda yer alarak iktidarın Kürt sıkıntısı konusundaki siyasetini zımnen kabul etmişlerdir.

2015 yılı Temmuz ayından bu yana kavramsal olarak dahi tartışılamayan diyalog, müzakere, barış benzeri kavramlar 1 Ekim 2024 günü Meclis’te gerçekleşen bir tokalaşma ve ardından hiç beklenmeyen bir yerden gelen hiç beklenmeyen davetlerle tekrardan Türkiye siyasetinin gündemine girmiş bulunmakta. Her ne kadar iktidar ortakları tarafından müzakere yok, süreç yok şeklinde açıklamalar yapılıyor olsa da yaklaşık 4 yıl aradan sonra PKK lideri Abdullah Öcalan ile yapılan iki görüşme ve kendisi tarafından kamuoyuna iletilen iletilere bakıldığında devlet ile PKK lideri arasında gerçekleşen diyalogun bir müzakere sürecine dönüşme ihtimalinin güçlü olduğu söylenebilir. İlk olarak 1993 yılında Turgut Özal döneminde başlayan ve 30 yılı aşkın bir müddettir kesintili olarak da olsa devam eden müzakere görüşmeleri, devletin de Kürt sorununun savaş / çatışma dışı yollarla tahlilinin mümkün olduğu konusunda ikna olduğunu göstermektedir. Pekala, bu hususta ikna olan bir yapı neden sıkıntının diyalog ve müzakere yolu ile tahlili konusunda bu kadar isteksiz ve her an caymaya hazır şekilde davranmaktadır? Bu sorunun yanıtı devlet kibri ile açıklanabilir. Kendi çizmiş olduğu hudutlar ve belirlediği şartlar dışına çıkılmasına tahammülü olmayan bir anlayış ile müzakere yapmak epey zor ve yıpratıcı olduğu kadar sıhhatsiz da bir durum ortaya çıkaracaktır. Özelikle kamuoyunda tanınan ve geliştirilecek siyasetler konusunda etkinliği bilenen temsilcilerin sürece dair sarf etmiş oldukları kelamlarında üstenci lisan kullanmaktan imtina etmeleri çok önemli bir konudur. Bu nedenle şayet yeni bir süreç başlayacak ve sağlıklı bir tabanda devam edilmesi isteniyorsa her şeyden önce devletin kibrinden kurtularak pozisyon alması gerekmektedir.

Kürt probleminin çatışma dışı yollarla tahlili konusunda bir yola girilmesi halinde onurlu ve adil bir tahlil için öncelikle problemin temelinde yatan sıkıntıların doğru bir şekilde tespit edilmesi gerekir. Bu sıkıntıları ikiye ayırırsak; birincisi Kürtlere anadilde eğitim hakkının tanınmaması, kültürel hakların tanınmaması, eşit yurttaşlık hakkının tanınmaması, kendi bahtını tayin hakkının tanınmaması benzeri Kürt probleminin ortaya çıkmasına neden olan mevzulardır. İkincisi ise seçilmiş yerel yönetim temsilcileri hakkında kayyım atama kararları, idare ve gözlem kurulu kararları ile infaz süreçleri uzatılan mahpusların durumu, politik nedenlerle hapishanelerde tutulan hasta mahpusların tahliye edilmemesi, uluslararası yargı makamları tarafından verilen kararların iç hukukta uygulanmaması benzeri Kürt probleminin çözümsüzlüğü nedeniyle ortaya çıkan hususlar olarak belirtebiliriz. Salt Kürt probleminin çözümsüzlüğü nedeniyle ortaya çıkan sıkıntıların tahlili, Kürt sıkıntısını doğuran nedenleri ortadan kaldırmayacağı için kalıcı bir çatışmasızlık hali ve toplumsal barışın tesisi için bu sıkıntıların tamamını ortadan kaldıracak adımlar atılması elzemdir. Bu alanlarda atılacak adımlar, sırf Kürtlerin haklarını genişletmekle kalmaz, aynı vakitte Türkiye’nin demokratik standartlarını yükseltir. Demokratik tahlil süreci, toplumun tüm bölümlerini kapsayan bir diyalog yerine dayanmalıdır. Çatışmacı lisanın yerini barışçıl bir söyleme bırakması, güven inşa edilmesi ve toplumsal uzlaşının sağlanması bu sürecin muvaffakiyete ulaşması için hayati değer taşımaktadır. Demokratik tahlilin en çok önemli koşullarından biri de güçlü bir siyasi iradedir. İktidarın ve muhalefetin, Kürt problemini siyasi bir rekabet ögesi olarak değil, ortak bir sorun olarak görmesi gerekmektedir. Bu noktada siyaset kurumunun, toplumsal kutuplaşmayı körükleyen siyasetler yerine, birleştirici bir yaklaşım benimsemesi gerekir. Toplumun iştiraki ise sürecinin meşruiyetini güçlendiren bir diğer ögedir. Sivil toplum örgütleri, akademisyenler, kanaat liderleri ve medya, sürecin her aşamasında etkin rol almalıdır. Halkın farklı kısımlarının görüş ve talepleri dikkate alınmadan kalıcı bir barış ortamı sağlamak mümkün değildir.

Kürt sıkıntısının tahlilinde sırf siyasal adımlar kâfi değildir. Bölgesel eşitsizliklerin giderilmesi, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimin artırılması ve ekonomik kalkınmanın sağlanması da sürecin bir modülü olmalıdır. Bilhassa Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerindeki yatırımlar, iş imkanları ve altyapı projeleri, bölge halkının ömür kalitesini artırarak toplumsal barışa katkı sağlayabilir. Geçmişte yaşanan acılarla yüzleşmek, kalıcı bir tahlil için çok önemli bir adımdır. İnsan hakları ihlallerinin araştırılması, mağdurların haklarının iade edilmesi ve toplumsal hafızanın onarılması, güven ortamını yeniden inşa eder. Bu bağlamda, adalet düzeneklerinin şeffaf ve tarafsız bir şekilde işlemesi, toplumun her kısmında adalet hissini pekiştirir. Bu problemin demokratik yollarla tahlili, sırf Kürt halkının değil, Türkiye’de yaşayan herkesin barış, adalet ve özgürlük içinde yaşamasını sağlayacak bir sürecin başlangıcı olabilir. Bu sürecin başarısı, siyasi önderlerden sivil topluma, akademiden medyaya kadar herkesin elini taşın altına koyarak sorumluluk üstlenmesine bağlıdır. Unutulmamalıdır ki, buna benzer süreçler bir sabır ve kararlılık gerektirir. Kürt sıkıntısının tahlilsiz kalmasından çeşitli sebeplerle memnuniyet duyan çok sayıda yapının olduğu bir bölgede yaşandığının şuuruyla davranarak süreç boyunca yaşanacak tıkanmalarda sorunun sulh yolu ile tahlili isteğinde olan tüm bölümlerin etkin rol alarak tarafları cesaretlendirici teşebbüslerde bulunması gerekebilir. Lakin güçlü bir irade, şeffaf bir diyalog ve herkesin eşit yurttaşlık temelinde birleştiği bir anlayışla Kürt sorunu çatışma ve ayrışma kaynağı olmaktan çıkarılarak toplumsal barışın inşasına dönüştürülebilir.

*İHD Diyarbakır Şubesi Başkanı