Mahfi Eğilmez: OPEC dağılıyor mu?

Mahfi Eğilmez

Birleşik Arap Emirliklerinin (BAE) 1 Mayıs itibarıyla OPEC’ten ayrılacağını açıklamasıyla dikkatler bu çok önemli örgütün üzerine çevrildi.

OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) 1960 yılında 5 petrol ihracatçısı ülkenin (İran, Irak, Suudi Arabistan, Kuveyt ve Venezuela) Bağdat’ta toplanarak kurdukları bir birliktir. Birliğin kuruluş amacı tüzüğünde şöyle tanımlanıyor; “Tüketicilere verimli, ekonomik ve düzenli bir petrol arzı, üreticilere istikrarlı bir gelir ve petrol endüstrisine yatırım yapanlar için sermayelerinin karşılığını adil bir şekilde almalarını sağlamak amacıyla üye ülkelerin petrol politikalarını koordine etmek, birleştirmek ve petrol piyasalarının istikrarını güvence altına almaktır.” Tanımlama nasıl yapılırsa yapılsın OPEC, ekonomideki kartel örgütlenmesinin tipik bir örneğidir. Kartel; benzer malı üreten üreticilerin fiyat, miktar denetimi sağlamak, pazarı paylaşmak ve bu yolla kârlarını artırmak amacıyla oluşturdukları birleşmedir.

İzleyen yıllarda örgüte; Katar, Endonezya, Libya, BAE, Cezayir, Nijerya, Ekvador, Gabon, Angola, Ekvator Ginesi ve Kongo da katıldı. Böylece üye sayısı 12’ye çıktı.

OPEC, uzun yıllar petrol piyasasında neredeyse tek güç olarak son derecede etkili oldu. Üye ülkeler aralarında anlaşarak üretimi kotalar uygulayarak artırdılar ya da eksilttiler ve bu yolla petrol fiyatları üzerinde söz sahibi oldular. 2008 yılındaki küresel krizin hemen sonrasında ABD’de kaya petrolü ve gazı keşif ve üretiminin hızlanmasıyla ABD, petrol üretiminde ciddi anlamda söz sahibi oldu. Kanada ve Brezilya gibi petrol üreticisi ülkelerin de devreye daha fazla girmesiyle birlikte OPEC eski gücünü yitirmeye başladı. Bunun üzerine 2016 yılında örgütü OPEC+ adı altında genişletmeye karar verdiler ve Rusya, Kazakistan, Meksika, Azerbaycan, Umman, Bahreyn, Malezya, Güney Sudan ve Sudan’ı da aralarına aldılar. Bununla birlikte OPEC+ OPEC gibi tam anlaşmalı bir örgütten çok bir işbirliği grubu olarak düşünülmelidir. Bu yeni üyeler aktif katılım göstermeyebiliyor. Onlar için zorlayıcı düzenlemeler bulunmuyor.

Ek tabloda OPEC+ ülkelerinin günlük ve yıllık petrol üretim miktarlarını dünya üretimiyle karşılaştırmalı olarak yer alıyor. Buna göre OPEC+ üyesi ülkeler dünya petrol üretiminin yüzde 42’sini üretiyorlar. ABD ve diğer ülkelerdeki kaya petrolü devreye girene kadar bu pay yüzde 55 – 60 arasında değişiyordu.

Küresel Krize gelinceye kadar, zaman içinde güç kaybı yaşamış olsa da OPEC, petrol fiyatlarının en önemli belirleyicisi konumundaydı. Fiyatlar düşüşe geçtiğinde üretim kotalarını düşürerek fiyatları yükseltiyorlardı. Kaya petrolünün devreye girmesiyle bu gücünü oldukça yitirdi. Günümüzde, Orta Doğuda savaş gibi haller dışında OPEC üretimi kıstığında diğerleri üretimi artırarak fiyatların artmasına engel olabiliyorlar.

ABD, İsrail – İran Çatışması petrol üretimiyle birlikte üretilen petrolün dörtte birinin dünyaya taşınmasını sağlayan Hürmüz Boğazı’nın da kapanması sonucu fiyatlar hızla yükseldi. Çatışma öncesinde 60 dolar/varil dolayında olan Brent Petrolün fiyatı 100 doları aşacak düzeylere geldi. Ateşkes girişimleriyle düşen fiyat bu kez de BAE’nin 1 Mayıs itibarıyla OPEC örgütünden ayrılacağını açıklamasıyla yeniden 105 dolar düzeyine yükseldi.

BAE’nin ayrılması OPEC+ üzerinde birkaç önemli etki yaratacaktır. Her şeyden önce örgütün dördüncü büyük üreticisinin ayrılması örgütün miktar ve fiyat üzerindeki etkisini düşürecektir. BAE, bugüne kadar kota sistemine uyumlu bir üye olarak görüldüğü için bu ayrılık diğer üye ülkelerin disiplinini bozabilir. Bu ayrılık dünya üzerinde kartelin dağılabileceği algısı oluşturabilir. Çok daha önemlisi ABD, İsrail – İran Çatışmasıyla oluşan belirsizliğe bir yenisinin eklenmesiyle fiyatların artmış olması. Bu gelişme ilk anda fiyatları 115 dolar/varil düzeyine taşıdı. Bununla birlikte orta – uzun vadede BAE’nin kartel dışına çıkması sonucu üretimini artırması ve bunun da fiyatlar üzerinde aşağı yönlü etki yaratması beklenebilir.

OPEC+’nın gerçek ağırlığı Suudi Arabistan ve Rusya üzerinde toplanmış durumda. Bu iki ülke ayrılmadığı sürece OPEC+ eskisi gibi fiyat belirleyici olamasa da fiyat dengeleyici olarak devam eder.

Ek Tablo: 2025 Sonu İtibarıyla Dünya Petrol Üretimi (Kaynak: International Energy Agency, World Oil Market Report, March 2026, OPEC, Monthly Oil Market Report, March 2026, EIA, Shrt Term Energy Outlook Data Browser, April 2026)

Bu yazı Mahfi Eğilmez’in kişisel blogundan alınmıştır