Trump ve Netanyahu’nun İbrahim Anlaşmaları düzeni

“İbrahim Anlaşmaları ittifakının böyle bir konjonktürde pek de hayata geçirilmesi mümkün görünmüyor. Yapılan yorumlarda dile getirilen birtakım sebepler var. Neden bu aşamada olamayacağını anlatıyor. Birincisi, İsrail, İran’a çok ağır bir darbe vurdu. Keza İran da İsrail’e vurdu. Fakat bu İbrahim Anlaşmaları, kalkanı denilen durum veya İsrail’deki pankartta ‘ittifak’ adının geçmesine de dikkat çekiliyor. Bu artık ikili anlaşmaların ötesinde, topyekun bir planlama ve çözüm niyeti gibi gözüküyor. Bu tabii İsrail’in çıkarlarına göre şekillendirilecek. İsrail tabii sadece İran’a darbe vurmakla başarıya ulaşamayacağının farkında. Bölgesel bir ittifak için İsrail’e yönelik bakışın değişmesi gerekiyor. Bunun için Trump’ın ilk döneminde girişimleri oldu. BAE gibi ülkelerle yapılan girişimler ve anlaşmalar var. Burada en önemli mihenk taşı olarak Suudi Arabistan görülüyor. Suudilerin daha önceden yumuşama niyeti vardı. Fakat Hamas’ın 7 Ekim 2023 saldırısıyla başlayan süreçle bu kesintiye uğramış durumda. Ancak Suudi Arabistan’ın niyeti kesintiye uğramış değil. Açıklamalara bakarsak Suudi Arabistan’ın da bu ittifak başlığı altında olmasa da İsrail ile ilişkileri geliştirmeye ihtiyacı olduğu kesin. Mesela 2030 vizyonuyla ilgili Muhammed bin Selman’ın, İsrail’in önde olduğu yapay zeka gibi alanlarda, bu 2030 projesinde iş birliği yapma sinyalleri var. İsrail’in ekonomik açıdan da ittifakları belli. Suudi Arabistan’ın niyeti var. Ancak Gazze süreciyle birlikte Suudiler, böyle bir adım atma konusunda çekingen davranmaya başladı. Gazze’ye yönelik İsrail saldırıları sürecine bakarsak, Arap kamuoyunda bir tepki oluştuğunu görüyoruz. Her ne kadar yöneticilerde olmasa da halkta bir tepki var. Fakat aynı Suudi Arabistan, 2030 vizyonuyla alakalı olarak İsrail’le ilişki geliştirmeye muhtaç.”

“Diğer tarafta da bir Çin faktöründen söz ediliyor. Uzun zamandır Sünni-Şii veya Arap-Fars başlıkları altında değerlendirilen bölge ülkeleri rekabetinde araya girdi. Herkesi şaşırtacak yumuşaklıkta açıklamalar geldi daha sonra. Özellikle Suudi Arabistan tarafından. Hala daha İran bu savaş sonrasında bazı ilişkilerini sürdürüyor. Katar’da El Udeid üssünü bombalamış olmasına rağmen Katar’ın tabii ki açıklamaları olsa da ilişkilerde bozulma söz konusu değil. İran’a anlayışla yaklaşıyorlar. Çin faktörü de buna engel olabilecek faktörlerden birisi olarak görülüyor. Çünkü Arap dünyası artık Çin’i yok sayabilecek bir durumda değil. Klasik Arap-Amerikan veya Arap-İngiliz ilişkilerinden bahsedemiyoruz. Çin’in ekonomik açıdan bu ülkelerle ilişkiler geliştirmiş olması da İbrahim İttifakı’na engel teşkil edebilir gibi gözüküyor. Bu ülkeler İbrahim Anlaşmaları’na girerken bunu ne kadar sahipleneceklerini belirleyecek faktörlerden birisi de Çin yani. İran faktörü de var. İran, ‘Gelin, biz Müslümanlar bir olalım. Anlaşma içinde yaşayabiliriz’ diyordu. Bunu Körfez ülkelerine anlatmaya çalışıyordu. İran’ın yabancı, bilinmeyen bir nesne olmasından çıkmasına yardımcı olabilecek adımlardı bunlar. Bu faktörler, böyle bir İbrahim İttifakı’nın önünde engeller olarak görülüyor. Tabii bunlar olasılık. Bu nedenle İbrahim İttifakı’nın derhal hayata geçirilmesi pek mümkün gözükmüyor. OPEC+ petrol üretiminde de dikkat çekilen noktalar var. Arap ülkeleri petrol ihracatçısı ama tek başlarına değiller. Bu ilişkilerde OPEC+’dan ciddi bir alıcı olarak Çin var. İran kendisi üretici. Rusya kendisi üretici. Yani Netanyahu’nun İbrahim Anlaşmaları olarak adlandırılan sürece ‘ittifak’ ismiyle yeni bir tanımlama getirmeye çalışması şu anda çok da sağlam bir zemine oturmuş gibi gözükmüyor.”

“Zayıf halkalar var elbette. Lübnan devletine bakarsak, yöneticilerinin 12 günlük süreci kazasız belasız atlatmak için her şeyi yaptıklarına dair açıklamaları olduğunu görüyoruz. Hizbullah zaten Lübnan devleti içinde çok da hoşlanılmayan bir oluşum. Uzun yıllardır Hizbullah’ın silahsızlandırılması yönüned bir çaba söz konusu. İsrail’in Hizbullah’a çok ağır darbeler vurması sonucunda geriledikleri açık. Zayıf zamanlarında bu tekrar dillendirildi. İbrahim İttifakı ile ilgili şu söylenebilir: İsrail ve ABD açısından bakarsak çok önemli iki halkadan bahsediyoruz. Tahran’dan başlayıp Beyrut’ta sona eren bir Direniş Ekseni halkası vardı. Bu oluşumun İsrail’e coğrafi olarak en yakın olan iki ülkesi Lübnan ve Suriye. Vurucu güç de Hizbullah’tı. Bunlar artık ortada yok. Yani İsrail, bunu devam ettirmek isteyecektir. İran’ın oraya erişmesini istemeyecektir. Dolayısıyla bu ülkeler, İbrahim İttifakı açısından çok büyük bir önem arz ediyor. Evet, küçük ülkeler. Suriye tarlaya dönmüş durumda. Fakat çok önemli. Bu ülkelerle yapılacak anlaşmalar da İbrahim İttifakı’nın hayata geçirilmesi için çok önemli. Geçen günlerde Hizbullah’ın lideri Naim Kasım’ın bir açıklaması vardı. ‘Kimse bizi silahsızlandırmayı düşünmesin. Böyle bir şey olamaz’ tarzında bir şey söyledi. Hizbullah buna direnecektir. Ama Lübnan içerisinde Hizbullah’tan rahatsız olan çok sayıda dinamik var. Dolayısıyla bunlar da Hizbullah’a karşı bir tutum içerisinde olacaklar mı?

Hizbullah, bu direncini sürdürebilecek mi? Bunu bilemiyoruz. Ben sürdüreceğini zannediyorum. Suriye’ye bakarsak Colani yani Ahmed eş-Şara yönetimi var. İsrail ile tamamen anlaşma yönünde adımlar atmış durumda. İsrailli Smotriç ‘İki kişi gönderdiler, anlaşma yapmak istiyorlar’ dedi. Bu iki ülkeyi doğrudan bu ittifakın bir parçası olarak görebiliriz. Daha doğrusu Lübnan’ın bir tarafını ve Suriye’yi İbrahim İttifakı’nın parçası olarak görebiliriz. Ortadoğu’daki dengelere bakarsak, sahaya bakarsak böyle şeyler hep vardı. Bu gelişmeler, Hizbullah’ın yükünü artıracaktır. Bir ülkenin daha Hizbullah’a yüklendiğini göreceğiz. Hizbullah’ın geri adım atması ancak yerel anlaşmalara bağlı olur. Bir şeyler kabul edeceklerse böyle kabul edeceklerdir. Ama geçmişteki tecrübeler de ortada. Bunu kabul etmeleri çok kolay değil. Özellikle Batı Şeria’da yeni yerleşimlerin açılması konusunda Ürdün dahil ülkeler, İbrahim Anlaşmaları’nda Netanyahu’nun bu noktalarda sabit kalacağını ve ilerlemeyeceğini ifade ettiğini aktarmıştı. Ama İsrail durmadı, Batı Şeria’da ilerledi. Hizbullah da böyle bir şüpheyle yaklaşabilir. Baskı olacaktır ama Hizbullah direnmeye devam edecektir. Elbette İran ile bağlantı koptu. Fakat İran da eski pozisyonuna hiçbir zaman dönemeyecek durumda da değil. İran, İsrail saldırılarında darbe aldı evet. Fakat İran’ın hala ABD nezdinde de dışlanamayacağı bir denge sürüyor. Askeri anlamda İran’ı vurmakla bu işin bitmeyeceğini biliyorlar. Bu nedenle geniş bir ittifak kurmaya çalışıyorlar. Bunun derhal bu konjonktürde olabilmesi pek mümkün değil. Çünkü İran’ı yutamadılar.”

“Türkiye’ye gelelim. Türkiye çok önemli. Türkiye’nin bu İbrahim Anlaşmaları’na veya İbrahim İttifakı’na yönelik olarak tavrı, Cumhurbaşkanı Erdoğan üzerinden anlatılıyor. Erdoğan’ın şu anda İsrail’e karşı olan tavrının yine olumsuz bir faktör olduğu söyleniyor. Bunu Erdoğan sadece kişisel olarak yapmıyor. İslam dünyası içinde edinmeye çalıştığı bir yer var. Bunun bozulmasına izin vermek istemeyeceği ifade ediliyor. Türkiye’nin çıkarlarına da bakarsak, Türkiye’nin çıkarlarının hala bir denge içerisinde gitmesi şeklinde yorumlanıyor. Bir tarafta İran var, Rusya var. Bir tarafta Arap devletleri var. Bu Arap devletlerinin her zaman Türkiye ile ilişkilerinin kırılgan olduğunu biliyoruz. Bu sadece Müslüman Kardeşler değil. Tarihsel olarak böyle. Türkiye çok önemli bir ülke burada. Çok büyük bir dinamik. İsrail de, Suudi Arabistan da Türkiye’yi dikkate almak zorunda. Ama Türkiye’nin dikkate alınma durumunu kaybetmemek için denge politikası yürütmesi gerekiyor. Dolayısıyla Türkiye’nin İbrahim İttifakı gibi bir anlaşmaya derhal katılacağını, olumlu tavır takınacağını düşünmüyorum. İkili ilişkilerde Türkiye’nin ilişkileri elbette var ve devam edecek, bu ayrı bir şey.”